Sektor energetyczno-ciepłowniczy znajduje się obecnie w punkcie, w którym ciągła poprawa wyniku energetycznego i skuteczne zarządzanie środowiskowe stają się bezpośrednim obowiązkiem organizacyjnym i operacyjnym przedsiębiorstw. Nowelizacja przepisów dotyczących emisji przemysłowych i efektywności energetycznej wprowadza nowe standardy funkcjonowania instalacji. Pojawiły się również konkretne terminy wdrożenia systemów zarządzania oraz ich niezależnej weryfikacji.

Dla wielu organizacji samo spełnienie wymagań formalnych nie będzie największym problemem. Prawdziwym wyzwaniem może okazać się czas potrzebny na przygotowanie systemów zarządzania, uporządkowanie procesów, wdrożenie mechanizmów nadzoru oraz zapewnienie zdolności do utrzymania zgodności w kolejnych latach. W praktyce oznacza to, że decyzje dotyczące wdrożenia ISO 14001 i ISO 50001 powinny zapadać już dziś.

IED 2.0 – obowiązkowe systemowe podejście do środowiska

Dyrektywa 2024/1785, określana jako IED 2.0 (ang. Industrial Emissions Directive), zmienia dotychczasowe przepisy dotyczące emisji przemysłowych i znacząco rozszerza podejście do zarządzania oddziaływaniem instalacji na środowisko. To dziś jeden z głównych unijnych instrumentów ograniczania negatywnego wpływu instalacji przemysłowych na jakość powietrza, wody i gleby. Regulacja jest jednym z kluczowych elementów Europejskiego Zielonego Ładu oraz transformacji przemysłu w kierunku neutralności klimatycznej i gospodarki o obiegu zamkniętym. Jej implementacja w Polsce przede wszystkim zmieni przepisy ustawy Prawo ochrony środowiska. Czas na transpozycję mija już 1 lipca 2026 roku.

Nowelizacja nie ogranicza się wyłącznie do zaostrzenia wymagań emisyjnych, czy też zmian w zakresie BAT. Jedną z najistotniejszych nowości jest wprowadzenie obowiązku ustanowienia i wdrożenia systemu zarządzania środowiskowego dla instalacji objętych pozwoleniem zintegrowanym. System ten ma obejmować między innymi:

• identyfikację i nadzór nad aspektami środowiskowymi,
• zarządzanie ryzykiem środowiskowym,
• monitorowanie efektywności wykorzystania energii i zasobów,
• analizę stosowanych substancji stwarzających zagrożenie,
• procedury prewencyjne,
• mechanizmy ciągłego doskonalenia,
• okresowe przeglądy skuteczności systemu.

Co szczególnie istotne, zgodność systemu będzie musiała zostać potwierdzona przez niezależny podmiot posiadający odpowiednią akredytację. Może to być weryfikator EMAS lub jednostka certyfikująca z adekwatnym zakresem uprawnień. Pierwszy audyt należy przeprowadzić do 1 lipca 2027 r. Samo posiadanie pozwolenia zintegrowanego nie będzie już zatem wystarczające. Organizacja będzie musiała wykazać zdolność do systemowego zarządzania wpływem środowiskowym oraz udowodnić skuteczność przyjętych mechanizmów nadzoru.

ISO 14001 jako praktyczne narzędzie spełnienia wymagań IED 2.0

          Najbardziej racjonalnym rozwiązaniem dla przedsiębiorstw objętych nowymi wymaganiami pozostaje wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego zgodnego z normą PN-EN ISO 14001:2015. Norma ISO 14001 zapewnia uporządkowaną i sprawdzoną strukturę, która pozwala nie tylko spełnić wymagania wynikające z IED 2.0, ale również zbudować trwały model zarządzania wpływem organizacji na środowisko. Jej siłą jest podejście systemowe: od identyfikacji aspektów środowiskowych i obowiązków prawnych, przez budowanie kompetencji i świadomości, planowanie i realizację działań, aż po monitorowanie wyników i ciągłe doskonalenie. Szczególne znaczenie ma to, że ISO 14001 opiera się na zasadzie zapobiegania, a nie wyłącznie reagowania na problemy już po ich wystąpieniu. Oznacza to, że organizacja może wcześniej identyfikować ryzyka środowiskowe i ograniczać prawdopodobieństwo wystąpienia sytuacji niepożądanych. Dla przedsiębiorstwa oznacza to nie tylko lepsze przygotowanie do audytu i weryfikacji zewnętrznej. To przede wszystkim bardziej dojrzały sposób zarządzania środowiskowego, który wspiera zgodność prawną i ogranicza ryzyko operacyjne.

EED – zarządzanie energią w centrum uwagi

Równolegle sektor musi przygotować się do wdrożenia wymagań wynikających z Dyrektywy 2023/1791 w sprawie efektywności energetycznej (tzw. EED – Energy Efficiency Directive). Dyrektywa zmienia dotychczasowe podejście do obowiązków energetycznych przedsiębiorstw. Przede wszystkim w centrum uwagi jest efektywne zarządzanie energią. Zgodnie z przepisami EED przedsiębiorstwa zużywające średniorocznie ponad 85 TJ energii będą zobowiązane do wdrożenia systemu zarządzania energią. Potwierdzeniem spełnienia obowiązku będzie uzyskanie certyfikatu wydanego przez akredytowaną jednostkę certyfikująca systemy. Termin uzyskania certyfikacji systemu zarządzania energią dla organizacji objętych obowiązkiem wyznaczono na 11 października 2027 r. Firmy zużywające od 10 do 85 TJ energii będą z kolei zobowiązane do wykonywania audytów energetycznych przedsiębiorstwa co 4 lata. Warto jednak zauważyć, że certyfikat ISO 50001 będzie zwalniał z obowiązku realizacji audytu.

Dla sektora ciepłowniczego ma to szczególne znaczenie, ponieważ przedsiębiorstwa energetyczne i ciepłownicze należą do organizacji naturalnie energochłonnych. W wielu przypadkach nawet podmioty formalnie małe lub średnie będą kwalifikować się do obowiązków wynikających z EED.

ISO 50001 – więcej niż audyt energetyczny

Wdrożenie systemu zgodnego z PN-EN ISO 50001:2018 stanowi rozwiązanie znacznie bardziej efektywne niż realizowanie wyłącznie okresowych audytów energetycznych. ISO 50001 tworzy mechanizm ciągłego doskonalenia wyniku energetycznego organizacji poprzez:

• identyfikację znaczących obszarów zużycia energii,
• definiowanie wskaźników energetycznych,
• monitoring i analizę danych,
• planowanie działań poprawiających efektywność,
• ocenę skuteczności podejmowanych działań,
• rozwój kompetencji personelu,
• angażowanie kierownictwa w proces doskonalenia.

Dzięki temu organizacja nie tylko spełnia wymagania prawne, ale również uzyskuje realne narzędzie kontroli kosztów operacyjnych i poprawy efektywności funkcjonowania. W warunkach rosnących cen energii oraz zwiększającej się presji regulacyjnej ISO 50001 staje się jednym z najważniejszych instrumentów budowania odporności organizacyjnej przedsiębiorstw energetycznych. Dlatego najlepszą rekomendacją jest wdrożenie i certyfikacja ISO 50001 we wszystkich przedsiębiorstwach zużywających powyżej 10 TJ energii rocznie. Jest to szczególnie korzystne w przypadku instalacji objętych pozwoleniem zintegrowanym i wcześniej omówionymi przepisami IED 2.0. Wdrożenie ISO 50001 i ISO 14001 łącznie, jako zintegrowanego systemu zarządzania, pozwala stworzyć spójny mechanizm nadzoru nad obszarami środowiskowymi i energetycznymi. Jest to również korzystne pod kątem kosztów procesu certyfikacji.

Największym wyzwaniem jest czas…

Choć terminy wynikające z IED 2.0 i EED są tylko pozornie odległe. Wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego zgodnego z ISO 14001 zajmuje zwykle od 2 do 4 miesięcy. W przypadku większych, bardziej złożonych organizacji, ten czas może wynieść nawet 6 miesięcy. Z kolei wdrożenie ISO 50001 wymaga zazwyczaj około 6 miesięcy w organizacjach o prostszej strukturze. W rozbudowanych, wielooddziałowych firmach może to być nawet 12 miesięcy. Należy przy tym pamiętać, że sam proces wdrożenia nie obejmuje wyłącznie przygotowania dokumentacji. Najbardziej czasochłonne są zwykle:

• analiza procesów,
• identyfikacja ryzyk,
• uporządkowanie danych energetycznych i środowiskowych,
• wdrożenie skutecznego nadzoru operacyjnego,
• szkolenia personelu,
• budowanie świadomości organizacyjnej,

Kolejnym elementem wymagającym czasu jest organizacja samego procesu certyfikacji:  wybór jednostki certyfikującej, uzgodnienie zakresu audytu, przygotowanie harmonogramu. Należy też pamiętać, że pierwszy audyt certyfikacyjny składa się z dwóch etapów, a każdy z nich może trwać więcej niż jeden dzień. Ponadto, certyfikat nie jest wydawany bezpośrednio po zakończeniu audytu. Konieczne jest jeszcze przeprowadzenie procesu przeglądu dokumentacji i formalnego zatwierdzenia decyzji certyfikacyjnej przez jednostkę certyfikującą. Dodatkowym wyzwaniem mogą być ograniczone zasoby jednostek certyfikujących. Wraz ze wzrostem liczby organizacji zobowiązanych do  certyfikacji systemów zarządzania ISO 14001 i ISO 50001 można spodziewać się zwiększonego obciążenia rynku certyfikacji, wydłużenia terminów audytów oraz mniejszej dostępności audytorów posiadających kompetencje w sektorze energetyczno-ciepłowniczym. Organizacje odkładające decyzję o wdrożeniu mogą mieć problem nie tylko z przygotowaniem systemu, ale również z terminowym przeprowadzeniem procesu certyfikacji.

Transformacja sektora już się rozpoczęła

IED 2.0 i EED nie są  drobnymi zmianami legislacyjnymi. Wyznaczają nowy model funkcjonowania, oparty na pełnej transparentności środowiskowej, efektywności energetycznej i systemowym zarządzaniu ryzykiem. Realizują w praktyce założenia Europejskiego Zielonego Ładu oraz wpisują się w wymagania rynkowe, które napędzane są w dużej mierze przez obowiązkowe dla wielu firm raportowanie ESG. Warto zapamiętać, że największym zagrożeniem dla organizacji będzie zbyt późne rozpoczęcie działań. Im bardziej złożona organizacja, tym większego wyprzedzenia wymagają przygotowania. Dlatego wdrożenie ISO 14001 i ISO 50001 należy postrzegać nie jako projekt formalny, lecz jako element strategicznego przygotowania przedsiębiorstwa do nowych realiów regulacyjnych sektora energetyczno-ciepłowniczego.

W sektorze energetyczno-ciepłowniczym system zarządzania środowiskowego przestaje być obecnie rozwiązaniem fakultatywnym lub wyłącznie wizerunkowym. Staje się jednym z podstawowych narzędzi zapewnienia zgodności regulacyjnej.

Autor: Jakub Osmólski –  Wiceprezes Zarządu WISO GRUOP Sp. z o.o. , Ekspert Krajowej Izby Transformacji Energetyki i Ciepłownictwa.

Więcej: https://wiso.pl/

Artykuł pochodzi z wydania 3/2026 magazynu ,,Nowa Energia”